در اینجا قصد داریم به دیه که یکی ازموضوعات پر اهمیت و متداول روز جامعه می باشد پرداخته شود و ابعاد مختلف حقوقی آن را از قبیل ماهیت حقوقی، انواع آن مسئولین پرداخت، تغلیظ در ماه حرام و غیره را بررسی نماییم تا بتوانید با خواندن این مقاله تا آخر پاسخ سوالاتتان را دریافت نمایید.

 

1-دیه چیست ؟ (ماهیت حقوقی دیه):

یکی از موضوعات مهم در خصوص دیه ماهیت حقوقی آن می باشد.
که آیا پرداخت دیه آنگونه که در قانون مجازات اسلامی آمده است از باب مجازات است یا از باب ضررو زیان ناشی از خسارت وارده به مجنی علیه می باشد. یا اینکه واجد هردو جنبه و ماهیت دو گانه دارد.
قانونگذار در ماده 14 قانون مجازات اسلامی دیه را یکی از انواع مجازات های چهارگانه می داند.
که در صورت ارتکاب جنایت غیر عمدی یا عمدی غیر قابل قصاص به مجنی علیه یا اولیای دم ایشان تعلق می گیرد.

ماهیت حقوقی دیه
بنابراین از این دیدگاه دیه را می بایست مجازات دانست چرا که در ردیف سایر مجازات های قانونی درج گردیده است.
از طرفی بعنوان مثال گاهی که پرداخت دیه در موارد قتل و جرح به طور خطاء محض واقع گردیده باشد عناصر جرم محقق نیست.
بنابراین نمی توان دیه را در اینصورت مجازات دانست.
از طرفی گاهی پرداخت دیه هم جنبه مجازات دارد و هم بر عهده شخصی غیر از جانی می باشد. مانند موردی که بیت المال مسئول پرداخت می باشد که در اینصورت دیه ماهیتی دوگانه دارد.

 

2- شرایط تعلق، انواع و مقدار دیه:

-ماده ۱۷ قانون مجازات اسلامی مقرر می دارد: «دیه اعم از مقدر و غیرمقدر، مالی است که در شرع مقدس برای ایراد جنایت غیرعمدی بر نفس، اعضاء و منافع و یا جنایت عمدی در مواردی که به هر جهتی قصاص ندارد به موجب قانون مقرر می شود».

بنابراین در صورت وقوع جنایت غیر عمدی مانند حوادث ناشی از کار، سوانح رانندگی، قصور پزشکی یا جرایم عمدی غیر قابل قصاص مانند ضرب و جرح عمدی دیه تعلق می گیرد.

به عنوان مثال اگر بر اثر فعل یا ترک فعل یا عدم رعایت موازین دولتی به جان شخصی آسیب و صدمه ای وارد گردد و آن صدمه موجب مرگ شخص یا زوال منافع یا ضرب و جرح یا صدمه به شخص دیگری گردد، مجنی علیه یا اولیای دم وی می توانند از جانی دیه دریافت نمایند.

– درقانون مجازات اسلامی دیه به مقدر و غیر مقدر تقسیم می گردد.
که برحسب ماده 448 قانون مجازات اسلامی دیه مقدر مالی است که در شرع مقدس به سبب جنایت غیر عمدی بر نفس، عضو یا منفعت، یا جنایت عمدی در مواردی که به هر جهتی قصاص ندارد گفته می شود.
و طبق ماده 449 قانون مجازات اسلامی به ارش دیه غیر مقدر گویندکه میزان آن در شرع تعیین نشده است و دادگاه با جلب نظر کارشناس آن را تعیین می نماید.

مقدار دیه سال 1400 و نحوه ی محاسبه ی آن

 

نرخ دیه در 1400

 

-مقدار دیه در ابتدای هرسال  توسط رئیس قوه قضاییه بر اساس نظر مقام رهبری تعیین و اعلام می گردد. که در سال 1400 میزان دیه در ماه های عادی 480 میلیون و در ماه حرام 640 تعیین گردیده است.

3- نحوه مطالبه دیه:

با عنایت به اینکه طبق قانون مجازات اسلامی دیه مجازات می باشد.
رسیدگی به آن در صلاحیت دادگاه کیفری بوده و  با شکایت شاکی خصوصی و یا گزارش ضابط دادگستری شروع می شود و مطالبه آن نیاز به تقدیم دادخواست حقوقی ندارد.
یعنی دادگاه کیفری در جریان رسیدگی به جرم واقع شده، میزان دیه را با استعلام از پزشکی قانونی مشخص و ضمن صدور حکم به تحمل حبس یا جزای نقدی متهم را محکوم به پرداخت دیه نیز می نماید.

در برخی موارد مطالبه دیه مستلزم تقدیم دادخواست به دادگاه حقوقی می باشد.
که این امر مستلزم رعایت تشریفات آیین دادرسی مدنی و پرداخت هزینه دادرسی می باشد.

توصیه می گردد که به جهت احقاق حقوق خویش با توجه به تخصصی بودن موضوع در خصوص میزان دیه متعلقه و شرایط پرداخت آن و مشخص نمودن مسئولین پرداخت آن و نحوه تقدیم دادخواست با وکیل دادگستری که در این امر تخصص دارد مشورت نمایید.
چرا که بعضا تقدیم دادخواست ضرورت نداشته و تقدیم آن موجب اتلاف وقت و هزینه شما می گردد.

و از طرفی به کرات دیده می شود که در نظریه پزشکی قانونی بخش عمده صدمات و منافع زائل شده نادیده و مکتوم می ماند که به لحاظ اهمیت موضوع در مبحث بعدی بطور مختصر به آن پرداخته می شود.

4 موارد متعددی که عموما مردم از آن ناآگاه می باشند:

الف-دیه صدمات غیر سری و مسری:
به موجب ماده 539 قانون مجازات اسلامی: در صورت تعدد صدمات چنانچه مرگ و یا قطع عضو یا آسیب بیشتر، در اثر سرایت تمام صدمات باشد. تنها دیه نفس یا عضو یا آسیب بزرگتر ثابت می شود.
و اگر مرگ یا قطع عضو یا آسیب بزرگتر در اثر سرایت برخی از صدمات باشد. دیه صدمات مسری در دیه نفس یا عضو آسیب بزرگتر تداخل می کند و دیه صدمات غیر مسری جداگانه محاسبه و مورد حکم واقع می شود.

به عنوان مثال اگر شخصی بر اثر ترکیدگی استخوان جمجمه فوت نماید و علاوه بر فوت استخوان های دست و پای وی بشکند و در برگه معاینه جسد علت فوت ترکیدگی استخوان جمجه درج گردد اولیای دم می توانند علاوه بر دیه فوت دیه شکستگی استخوان ها را نیز مطالبه نمایند.
تشخیص صدمات مسری از غیر مسری با پزشکی قانونی بوده و بایستی درخواست گردد که علت تامه فوت به طور دقیق بررسی و درج گردد.
با بهره مندی از راهنمای های حقوقی می توانید حقوق خود را به طور کامل دریافت نمایید.

ب-تعدد دیات:
در صورتی که به شخص بر اثر شدت صدمات وارده بیش از یک دیه -دیات متعدد– تعلق بگیرد. هر یک از آنها مشمول دیه مقدر خود می باشند و مجنی علیه مستحق دریافت تمامی دیه های متعلقه می باشد.
عدم اطلاع از این موضوع موجب تضییع حقوق زیان دیدگان می گردد. این در حالی است که می توان با گرفتن مشورت حقوقی، حقوق خود را به نحو کامل استیفاء نمود.

ج)صدمات مکتوم مانده:

اشخاص به دلیل ناآگاهی از مسائل حقوقی و پزشکی در هنگام مراجعه به پزشکی قانونی صدمات وارده و عوارض ناشی از آن را اعلام نمی نمایند. و به همین لحاظ در نظریات پزشکی قانونی صدمات آنها به طور کامل درج نگردیده و مکتوم می ماند. و زیان دیده از دریافت حقوق خویش محروم می شود.

به عنوان مثال شخصی بعلت شکستگی ستون فقرات و آسیب به نخاع توانایی جنسی و کنترل ادرار و مدفوع خود را از دست می دهد. لیکن در مراجعات خویش به پزشکی قانونی این موارد را عنوان نمی نماید و به لحاظ این غفلت صدمات مزبور در نظریه پزشکی قانونی درج نمی گردد یا حداقل دیه را به آن اختصاص می دهند.

این در حالی است که هریک از آنها دیه مجزا و کامل دارند و علاوه بر آنها در این مثال می بایست بابت شکستگی ستون فقرات نیز دیه کامل تعیین می گردید.

5- مهلت پرداخت دیه:

مستند به ماده 488 از قانون مجازات اسلامی پرداخت دیه مهلت دارد و به قرار زیر است:

«مهلت پرداخت دیه، از زمان وقوع جنایت به ترتیب زیر است مگر اینکه به نحو دیگری تراضی شده باشد:

الف- در عمد موجب دیه، ظرف یک سال قمری

ب- در شبه عمد، ظرف دو سال قمری

پ- در خطای محض، ظرف سه سال قمری

تبصره- هرگاه پرداخت کننده در بین مهلت های مقرر نسبت به پرداخت تمام یا قسمتی از دیه اقدام نماید، محکوم له مکلف به قبول آن است».

مهلت پرداخت دیه

6-پرداخت دیه به نرخ روز (یوم الاداء):

به موجب قانون در صورتی که جانی از فرصت های مقرر قانونی برای پرداخت دیه استفاده نماید. و یا اینکه پس از گذشت آن نیز از پرداخت دیه صدمات وارده به زیان دیده یا وارث ایشان استنکاف نماید. به موجب قوانین و مقررات مکلف می باشد. دیه را به نرخ روز پرداخت کند و نمی تواند دیه را به نرخ زمان وقوع جنایت پرداخت کند.

لذا در اینصورت تکلیف وی به پرداخت به نرخ یوم الاداء می باشد و به تبع آن در صورتی که به موجب قانون یا قرارداد شخص دیگری به غیر از جانی نیز تکلیف به جبران خسارت وارده داشته باشد این پرداخت نیز  بایستی به نرخ روز صورت پذیرد.

به عنوان مثال: فردی به جرم بی احتیاطی در رانندگی منجر به صدمه بدنی محکوم به جزای نقدی و پرداخت دیه می گردد.
از آنجای که در اینگونه حوادث پرداخت دیه بر عهده بیمه گر می باشد و می بایست خسارت وارده را از محل بیمه نامه شخص ثالث پرداخت نماید در صورت تاخیر در پرداخت به حکم قانون تکلیف به پرداخت دیه به نرخ روز را دارد.

7- تغلیظ دیه:

تغلیظ به معنی افزایش پیدا کردن و تشدید یافتن است. و در اصطلاح حقوقی در صورت وقوع قتل در برخی از ماه ها یا مکان ها یک سوم به میزان دیه اضافه می شود و علت آن حرمت داشتن آن مکان ها یا ماه ها می باشد.
ماه های حرام که چهار ماه می باشند عبارتند از محرم، رجب، ذی العقده و ذی الحجه می باشد و درصورتی که رفتار مرتکب و فوت مجنی علیه هردو در ماه های حرام واقع گردد به دیه فوت یک سوم اضافه می گردد. که به این امر تغلیط دیه می گویند.

ماده 555 قانون مجازات اسلامی مقرر می دارد: « هرگاه رفتار مرتکب و فوت مجنیٌ علیه هر دو در ماههای حرام «محرم، رجب، ذی القعده وذی الحجه» یا در محدوده حرم مکه، واقع شود. خواه جنایت عمدی خواه غیرعمدی باشد، علاوه بر دیه نفس، یک سوم دیه نیز افزوده می گردد.
سایر مکانها و زمانهای مقدس و متبرک مشمول حکم تغلیظ دیه نیست.

تبصره ـ معیار شروع و پایان ماههای حرام، مغرب شرعی است مانند ماه رجب که از مغرب شرعی آخرین روز ماه جمادی الثانی، شروع و با مغرب شرعی آخرین روز ماه رجب به پایان میرسد».

  • نکته لازم به ذکر آنکه در حکم تغلیظ دیه مستند به ماده 556 قانون مجازات فرقی میان بالغ و غیر بالغ، زن ومرد و مسلمان و غیر مسلمان نیست.
  • در صورت سقط جنین نیز پس از پیدایش روح ، حکم تغلیظ جاری است و همچنین در مواردی که بیت المال یا عاقله پرداخت کننده دیه باشد نیز جاری است و در قتل عمدی در صورت عدم امکان قصاص یا عدم جواز آن که دیه پرداخت می شود نیز این حکم جاری است.

8- برابری دیه زن و مرد:

سال های طولانی بحث بر سر این بود که چرا دیه زن نصف دیه مرد می باشد و این موضوع محل اختلافات عدیده ای بود لیکن به لحاظ شرعی بودن این حکم قانونگذار آن را در قانون مجازات اسلامی در مبحث دیه آورده بود که به موجب آن دیه زن و مرد تا یک سوم دیه کامله با هم برابر بود و در صورت بیشتر شدن از یک سوم دیه زن نصف دیه مرد می گردید.

علیرغم وجود این حکم کلی در قانون مجازات اسلامی در قوانین خاص مانند قانون بیمه اجباری وسایل نقلیه موتور، در صورتی که خسارت بدنی ناشی از سوانح رانندگی باشد دیه زن و مرد را با یکدیگر برابر اعلام کرده بود با این توضیح که راننده مسبب حادثه در فرض مسئله به پرداخت معادل نصف دیه صدمات وارده محکوم و پرداخت الباقی آن بر عهده شرکت بیمه و یا صندوق تامین خسارت های بدنی قرار گرفته است.

قانونگذار در ماده 55 قانون مجازات اسلامی جدید دیه قتل زن را نصف دیه مرد می داند لیکن با رویکردی حمایتی در تبصره یک از ماده 551 همان قانون مقرر داشته در کلیه جنایتی که مجنی علیه مرد نیست، معادل تفاوت دیه تا سقف دیه مرد از صندوق تامین خسارت های بدنی پرداخت می شود.

نکته لازم به ذکر آن است که شناسایی این احکام خاص و جاری کردن آن بر موضوعات نیازمند دانش و تخصص حقوقی می باشد.

برابری دیه زن و مرد9- دیه خنثی:

در خصوص تعیین دیه خنثی قانونگذار حکم موضوع را در ماده 551 مشخص نموده است. بنابراین در صورتی که مجنی علیه ملحق به مرد باشد دیه مرد به وی تعلق می گیرد و در صورتی که ملحق به زن باشد دیه زن به وی تعلق می گیرد و در صورتی که خنثی مشکل باشد نصف دیه مرد بعلاوه نصف دیه زن دیه اوست.

10- دیه اقلیت های دینی:

طبق ماده 554 قانون مجازات اسلامی بر اساس نظر حکومتی مقام رهبری، دیه جنایت بر اقلیت های دینی شناخته شده در قانون اساس جمهوری اسلامی ایران به اندازه دیخ مسلمان تعیین گردیده است و  طبق اصل سیزدهم قانون اساسی ایرانیان زرشتی، کلیمی و مسیحی تنها اقلیت های دینی شناخته می شوند.

11- دیه سیاه شدگی و کبودی و سرخ شدگی:

اینکه میزان دیه کبودی چقدر است و قانون گذار برای آن چه مقادیری را تعیین کرده برای خیلی از اشخاص سوال می باشد، ماده 714 از قانون مجازات اسلامی دیه کبودی رنگ پوست یا سیاه شدگی را تعیین می نماید و در بند الف مقرر می دارد:« الف- سیاه شدن پوست صورت، شش هزارم، کبود شدن آن، سه هزارم و سرخ شدن آن، یک ونیم هزارم دیه کامل» بنابراین با عنایت به اینکه مقدار دیه در سال مبلغ 480 میلیون تومان می باشد.
دیه کبودی

در صورت سیاه شدگی پوست صورت دیه ریالی آن 14.400.000 ریال و در صورت کبودی 7.200.000 ریال و در صورت سرخ شدگی 3.600.000 می باشد. همچنین مستند به تبصره ب همان ماده “تغییر رنگ پوست سایر اعضاء، حسب مورد نصف مقادیر مذکور در بند(الف)” بنابراین برای سیاه شدگی سایر اعضاء دیه آن 7.200.000 ریال و برای کبودی 3.600.000  ریال و برای سرخ شدگی 1.800.000 ریال می باشد.

-دیه کبودی در دعوا:

اگر به شخصی در دعوا صدمه ای وارد گردد که آن صدمه موجب کبودی گردد براساس اینکه دیه کبودی در دعوا در صورت بوده یا سایر اعضای بدن متفاوت است لذا اگر کبودی در محل صورت باشد دیه کبودی در دعوای آن سه هزارم معادل 7.200.000 ریال می باشد یعنی برای هر کبودی در دعوا 7.200.000 دیه تعلق می گیرد.

-دیه کبودی چشم با عنایت به اینکه در صورت می باشد بر مبنای محاسبات فوق صورت می گیرد و اگر  علاوه بر کبودی موجب کاهش بینایی و یا خون ریزی و غیره گردد به آن نیز تعلق می گیرد.

دیه در دعوا-دیه سیاه شدگی،کبودی و یا سرخ شدگی گردن حکم دیه صورت را دارد بنابراین در فرض ورود خسارت بر ان اساس دیه تعلق می گیرد.

-دیه کبودی سایر اعضاء مانند ران و دست و غیره همان مقادیر اعلامی در فوق می باشد.

12-محاسبه دیه:

در اینجا قصد آن را داریم که نحوه محاسبه دیه را برای شما بیان کنیم.
که بدین منظور لازم است ابتدا توضیح دهیم که در صورت ورود صدمه و خسارت به بدن انسان دیه یا ارش تعلق می گیرد.
ارش به خسارت بدنی گفته می شود.

که میزان دیه آن در  قانون مشخص نمی باشد. لذا تعیین میزان آن با کارشناس (پزشکی قانونی) می باشد.
و دادگاه در این موارد موضوع را به پزشکی قانونی ارجاع تا میزان صدمات را مشخص و ارش آن را تعیین نماید.
و در صورتی که برای خسارات بدنی در قانون مجازات اسلامی دیه تعیین شده باشد.
براساس همان میزان صدمات مشخص می گردد.
بیان این نکته حائز اهمیت می باشد که دادگاه برای تعیین میزان صدمات و آن و اثبات ورود آن به شخص حتما موضوع را به پزشکی قانونی ارجاع میدهد. و پزشکی قانونی پس از معاینه شخص و انطباق آن با مواد قانونی میزان دیه را به صورت ارش یا دیه تعیین می نماید.

محاسبه دیه با این توضیح که در مواردی که ارش تعلق می گیرد میزان ارش را اعلام و در سایر موارد نوع را به دادگاه اعلام می نماید بعنوان مثال دیه از دست دادن کنترل ادرار به طور کامل یک دیه کامل است که اگر شخص کنترل ادرار خود را به طور کامل از دست بدهد پزشکی قانونی در نظریه خود این موضوع را به طور کامل اعلام و اگر در کنترل ادرار اختلال ایجاد شود میزان اختلال را اعلام و خودش برای آن ارش تعیین می نماید.

به جهت سهولت در محاسبه میزان دیه با درصد مشخص می گردد.
بنابراین هر مقداری که به شخص صدمه وارد گردد. دیه آن به درصد محاسبه و در عدد 480 میلیون تومان دیه کامل در سال 1400 ضرب می گردد.
بعنوان مثال اگر به شخص 25 درصد دیه تعلق بگیرد دیه وی به نرخ سال 1400 می شود 120 میلیون تومان بنابراین محاسبه دیه براساس درصد صدمات وارده می باشد.

-دیه کامل به شتر:

یک دیه کامل 100 شتر می باشد. تعیین دیه به شتر براساس احکام شرع می باشد که در فرض فوت شخص 100 شتر و هر آسیب وارده نیز براساس محاسبات آن تعیین می گردید.

نرخ دیه به شتر-محاسبه دیه تصادف:

نحوه محاسبه دیه تصادف به این صورت می باشد که پس از سانحه رانندگی معمولا اورژانس مصدوم را به بیمارستان منتقل می نماید و با پذیرش شخص صدمه دیده در بیمارستان ابتدا بیمار تریاژ می گردد.

و شرح کاملی از حال جسمانی وی تهیه می شود. که این شرح در نظریه پزشکی قانونی می بایست مورد استفاده قرار بگیرد. بنابراین پس از وقوع تصادف نیروی انتظامی و پلیس راهنمایی و رانندگی و آمبولانس به محل تصادف عزیمت نموده و هم زمان کار خویش را مبنی بر تهیه گزارش و اعلام جرم به عنوان ضابط دادگستری و ترسیم کروکی به منظور حفظ صحنه تصادف و انتقال مصدوم به بیمارستان آغاز نموده که به هر یک از این اقدامات آثار فراوانی بار می باشد.

دیه تصادفات که در مراحل بعدی مورد استفاده واقع می گردد.
نکته  مهم آنکه پرونده بیمارستانی که از آن به عنوان سوابق پزشکی نیز می توانیم یاد کنیم در تعیین میزان صدمات ابتدایی نقش ارزنده ای داشته چرا که برخی از آثار در طرف چند روز ول از بین رفته یا تغییر وضعیت می دهند.

مانند کبودی ها و سیاده شدگی ها که ممکن است از بین برود یا تغییر رنگ دهند.
دیه تصادف در سال 1400 با دیه 480 میلیون تومان می باشد. و براساس میزان صدمات وارده محاسبه می گیردد.

13- دیه کامل سال 1400:

در سال 1400 مقدار دیه کامل در ماه عادی 480 میلیون تومان و برای ماه های حرام 640 میلیون تومان تعیین و اعلام گردیده است.

در صورتی که شخص در سال های گذشته مصدوم و مستحق دریافت دیه می باشد.
لیکن تا کنون دیه خود را وصول نکرده است دیه وی بایستی بر اساس سال جاری تعیین و پرداخت گردد.